Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών – Κύρια συμπεράσματα της Ημερίδας «Πώς διαμορφώνεται η τιμή στην αλυσίδα του τροφίμου - Προτάσεις για Δίκαιη Τιμή»

Ενίσχυση συνεταιρισμών, ακριβέστερη εφαρμογή λιπασμάτων και εφοδίων, δημιουργία εθνικού συστήματος στρατηγικών αποθεμάτων τροφίμων και μηχανισμών ταχείας απόκρισης σε περιόδους κρίσεων για επισιτιστική επάρκεια, Τράπεζα Γης, είναι μεταξύ των προτάσεων της Ημερίδας που διοργάνωσε στις 5 Μαρτίου το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών με τη συμμετοχή εκπροσώπων φορέων εμπλεκόμενων στην αλυσίδα του τροφίμου. Παράλληλα, αποτυπώθηκε η ανάγκη για Παρατηρητήριο Τιμών και ενίσχυση του νομικού πλαισίου για την αντιμετώπισης της αισχροκέρδειας, ενίσχυση των εργαλείων ιχνηλασιμότητας για να περιοριστεί το φαινόμενο των ελληνοποιήσεων, καθώς και ενίσχυση των υποδομών μεταφορών.

Πιο συγκεκριμένα, η Ημερίδα ανέδειξε ότι η διαμόρφωση δίκαιων τιμών στην αγροδιατροφική αλυσίδα απαιτεί συνδυασμό θεσμικών, τεχνολογικών και οργανωτικών παρεμβάσεων. Καταρχάς, διαπιστώθηκε η ανάγκη ενίσχυσης της δημιουργίας και λειτουργίας υγιών αγροτικών συνεταιρισμών, οι οποίοι μπορούν να συμβάλουν στον καλύτερο έλεγχο του κόστους παραγωγής, στην ενίσχυση της διαπραγματευτικής δύναμης των παραγωγών απέναντι στην αγορά, καθώς και στην προώθηση της εκπαίδευσης και της υιοθέτησης σύγχρονων τεχνολογιών. Παράλληλα, ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιοποίηση τεχνολογιών που μειώνουν το κόστος εισροών, όπως η ακριβέστερη εφαρμογή λιπασμάτων και άλλων εφοδίων, περιορίζοντας τις απώλειες και αυξάνοντας την αποδοτικότητα.

Τονίστηκε επίσης η ανάγκη δημιουργίας ενός εθνικού συστήματος στρατηγικών αποθεμάτων τροφίμων και μηχανισμών ταχείας απόκρισης σε περιόδους κρίσης, ώστε να διασφαλίζεται η επισιτιστική επάρκεια. Σημαντικό εργαλείο αποτελεί και η αναδιάρθρωση των καλλιεργειών, με προσανατολισμό σε παραγωγικά και οικονομικά βιώσιμα μοντέλα για τον αγρότη. Σε αυτό το πλαίσιο, η αύξηση της συνολικής παραγωγής μπορεί να ενισχυθεί μέσω της δημιουργίας μιας λειτουργικής Τράπεζας Γης, η οποία θα είναι προσβάσιμη κυρίως σε νέους αγρότες και δεν θα δεσμεύεται από χρηματοοικονομικά σχήματα που περιορίζουν την αγροτική αξιοποίηση της γης.

Ως προς τη λειτουργία της αγοράς, επισημάνθηκε ότι η αντιμετώπιση της αισχροκέρδειας δεν μπορεί να επιτευχθεί αποτελεσματικά με το υφιστάμενο νομικό πλαίσιο, και ότι πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στην καταπολέμηση των αθέμιτων εμπορικών πρακτικών. Παράλληλα, απαιτείται ενίσχυση των εργαλείων ιχνηλασιμότητας ώστε να περιοριστούν φαινόμενα ελληνοποιήσεων, ιδιαίτερα σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξανόμενων εμπορικών συμφωνιών, όπως αυτές με χώρες της Mercosur ή την Ινδία. Προς την κατεύθυνση αυτή, καθοριστικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η λειτουργία ενός αποτελεσματικού Παρατηρητηρίου Τιμών, που θα συμβάλει στη διαφάνεια και στην αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στην αγροδιατροφική αλυσίδα.

Τέλος, υπογραμμίστηκε ότι η δίκαιη τιμή δεν εξαρτάται μόνο από την παραγωγή και τη ρύθμιση της αγοράς, αλλά και από τη συμπεριφορά των καταναλωτών, οι οποίοι χρειάζεται να αναγνωρίζουν καλύτερα τις διαθέσιμες επιλογές και την πραγματική αξία των προϊόντων. Η βελτίωση των υποδομών μεταφορών μπορεί επίσης να συμβάλει στη μείωση του τελικού κόστους των τροφίμων. Παράλληλα, η συνεχιζόμενη μείωση της αγροτικής δραστηριότητας ενέχει τον κίνδυνο να εξελιχθεί σε σοβαρό κοινωνικό πρόβλημα για την ελληνική ύπαιθρο. Στο πλαίσιο αυτό, ο τουρισμός αναδεικνύεται ως σημαντική ευκαιρία «εσωτερικής εξαγωγής» των ελληνικών τροφίμων, ιδιαίτερα όταν συνδυάζεται με την πιστοποιημένη ανάδειξη της υψηλής ποιότητάς τους και την καθαρή επικοινωνία αυτής της αξίας μέσω της συσκευασίας και της προβολής των προϊόντων.

Στην ημερίδα συμμετείχαν οι, Παύλος Σατολιάς, πρόεδρος της Εθνικής Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΘΕΑΣ), Μενέλαος Γαρδικιώτης, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος (ΓΕΩΤΕΕ), Δημήτριος Ρουσσέας, πρόεδρος του Συνδέσμου Εμπόρων & Παραγωγών Λιπασμάτων (ΣΠΕΛ),  Ιωάννης Μπρατάκος, πρόεδρος του Εμπορικού & Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών (ΕΒΕΑ), Κωνσταντίνος Αβράμης, εκπρόσωπος της Ένωσης Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ), Απόστολος Ραυτόπουλος, πρόεδρος της Ένωσης Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδας (ΕΕΚΕ), Παναγιώτης Καλόφωνος, οικονομολόγος και επιστημονικός συνεργάτης της ΕΕΚΕ, και από το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο Πρύτανης Καθηγητής Σπύρος Κίντζιος, ο Δημήτρης Μπιλάλης, Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής, και ο Αντώνης Ρεζίτης, Καθηγητής και Κοσμήτορας της Σχολής Εφαρμοσμένων Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών. Στην ημερίδα είχαν επίσης προσκληθεί, ΕΦΕΤ, ΕΣΥΦ και ΣΕΒΤ.

Χαιρετισμούς απηύθυναν ο Αν. Γραμματέας του Τομέα Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων του ΠΑΣΟΚ, Βαγγέλης Ευθυμίου, ο Τομεάρχης Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων και Βουλευτής Λάρισας του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία, Βασίλης Κόκκαλης, και ο Πρόεδρος των Γεωτεχνικών του Δημοσίου, Νίκος Κακαβάς.

Ακολουθούν αποσπάσματα από τις τοποθετήσεις.

Δημήτρης Μπιλάλης, καθηγητής και πρόεδρος του Τμήματος Επιστήμης Φυτικής Παραγωγής του ΓΠΑ

Την κλιματική κρίση τη ζούμε κάθε μέρα.

Συνήθως οι μεγάλες ζημιές συμβαίνουν στις καλοκαιρινές και ανοιξιάτικες καλλιέργειες -αυτές που είναι και πιο στρατηγικές (βαμβάκι, καπνός, καλαμπόκι, ηλίανθος), όπου αυξάνει η μειωμένη απόδοση και το κόστος παραγωγής.

Όταν προσπαθούμε συγκεκριμένες καλλιέργειες, υφιστάμενες καλλιέργειες, να τις διατηρήσουμε με το ενιαίο σύστημα παραγωγής σε μία κλιματική αλλαγή, το μόνο που καταφέρνουμε είναι να αυξάνουμε το κόστος διατήρησης. Το ίδιο συμβαίνει και με τις καλλιέργειες.

Οι καλλιέργειες είναι “μετανάστες”, κινούνται βόρεια. Ακολουθούν το κλίμα. Για παράδειγμα, για το βαμβάκι λέγαμε παλιότερα ότι καλλιεργείται μέχρι τα Φάρσαλα.

Αυτό που θα πρέπει να κάνουμε είναι να γίνουμε περισσότερο ελαστικοί και να δεχτούμε την ανάπτυξη νέων καλλιεργειών ή νέων τύπων υφιστάμενων καλλιεργειών.

Παύλος Σατολιάς, πρόεδρος της Εθνικής Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΘΕΑΣ)

Έχουμε τον αγρότη, τον παραγωγό, τη μεταποίηση. Πολλές φορές και άλλον ενδιάμεσο, μετά το λιανεμπόριο και στην άκρη τον καταναλωτή. Τα δύο άκρα αυτά, επειδή είναι αδύναμα, πιέζονται πάρα πολύ. Βλέπουμε μια ανισοκατανομή της κερδοφορίας.

Είμαστε από τις χώρες με τον μικρότερο κλήρο. Βεβαίως, αυτό είναι μειονέκτημα. Όμως έχουμε και ένα πλεονέκτημα, να παράξουμε -και παράγουμε σε πολλές των περιπτώσεων- εξαιρετικά προϊόντα. Άρα το μεγάλο όπλο το δικό μας έναντι των ανταγωνιστών δεν είναι η ποσότητα, είναι η ποιότητα. Τελευταία, οφείλω να πω, ότι σε πάρα πολλές των περιπτώσεων το εκμεταλλευόμαστε πλέον.

Δημιουργούνται ευκαιρίες, εταιρείες, συνεταιρισμοί, βλέπουμε ότι το εκμεταλλευόμαστε και τα προϊόντα μας έχουν θέση στις διεθνείς αγορές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ότι τα τρία τελευταία χρόνια έχουν φτάσει να αγγίζουν περίπου τα 9 εκατομμύρια εξαγωγές. Όλα αυτά γίνονται μέσω των συνεταιρισμών. Δεν υπάρχει κανένας άλλος δρόμος.

Μενέλαος Γαρδικιώτης, πρόεδρος του Γεωτεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδος (ΓΕΩΤΕΕ)

Δεν έχουμε μία βιώσιμη ελληνική γεωργία και για αυτόν τον λόγο έχουμε και εγκατάλειψη της ελληνικής υπαίθρου, για αυτόν τον λόγο έχουμε και μείωση των νέων που ενδιαφέρονται για την ύπαιθρο.

Η Ελλάδα, όπως λέμε στο Γεωτεχνικό Επιμελητήριο, δεν χρειάζεται μία μαζική γεωργία -αλλά πρέπει να κάνει μία μοναδική γεωργία.

Η Ελλάδα πρέπει να γίνει μία χώρα διατροφικής υπεροχής. Δηλαδή αυτά τα μοναδικά της προϊόντα, τα οποία έχουν διατροφική προστιθέμενη αξία, θα πρέπει να αναδειχθούν.

Άρα χρειαζόμαστε δύο πράγματα. Από τη μία να συζητήσουμε πώς θα μειώσουμε το κόστος παραγωγής, αλλά επίσης πολύ σημαντικό είναι το πώς θα αυξήσουμε αυτό το οποίο λαμβάνει ο Έλληνας παραγωγός από τον μόχθο του.

Δημήτριος Ρουσσέας, πρόεδρος του Συνδέσμου Εμπόρων & Παραγωγών Λιπασμάτων (ΣΠΕΛ)

Η Ευρώπη και η Ελλάδα δεν έχουμε πρώτες ύλες λιπασμάτων, δεν έχουμε ενέργεια που είναι η βασικότερη πρώτη ύλη για την παραγωγή του αζώτου, που είναι το μεγαλύτερο στοιχείο γεωργικά -πάνω από το 40-50% της κατανάλωσης. Εξαρτώμαστε από άλλους και στις υπόλοιπες πρώτες ύλες. Άρα, λοιπόν, μιλάμε για κόστη τα οποία δεν μπορούμε να επηρεάσουμε.

Αυτό που πραγματικά εντυπωσιακά γίνεται τα τελευταία χρόνια είναι η ανάπτυξη τεχνολογιών στον χώρο των λιπασμάτων και η εφαρμογή τεχνολογιών στα προϊόντα, τα οποία ουσιαστικό στόχο έχουν να περιορίσουν τις απώλειες.

Άρα, λοιπόν, οι δύο κύριοι πυλώνες στους οποίους έχουμε να δουλέψουμε είναι πρώτον η αύξηση της αποτελεσματικότητας της λίπανσης και κατά συνέπεια -και μάλλον και ταυτόχρονα- η αύξηση της αξίας του παραγόμενου προϊόντος, δηλαδή πώς δίνοντάς του μέσω της λίπανσης και μέσω των στοιχείων που εφαρμόζουμε στις καλλιέργειες ποιοτικά και ποσοτικά καλύτερα χαρακτηριστικά.

Αντώνης Ρεζίτης, καθηγητής και κοσμήτορας της Σχολής Εφαρμοσμένων Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών του ΓΠΑ

Δομικό πρόβλημα της ελληνικής γεωργίας είναι ο μικρός κλήρος. Όταν ο κλήρος είναι μικρός, δεν έχει διαπραγματευτική δύναμη ο αγρότης.

Πρέπει ο αγροτικός τομέας, ο αγρότης, να καταλάβει ότι πρέπει να δημιουργήσει συνεταιρισμούς, ομάδες παραγωγών, ώστε να διεκδικήσει στη διαπραγμάτευση μεταξύ των κρίκων αυτών, καλύτερες τιμές για το προϊόν του. Όταν οι άλλοι δύο κρίκοι είναι πιο δυνατοί, φυσικό επακόλουθο είναι να προσπαθήσουν αυτοί να πάρουν ένα μεγαλύτερο μερίδιο από το κέρδος. Άρα χρειάζονται ισχυροί συνεταιρισμοί και διαφάνεια. Πρέπει να υπάρξει κάποια διαφάνεια στην τιμολόγηση. Αυτό τον ρόλο πρέπει να τον παίξει η κυβέρνηση με την Επιτροπή Ανταγωνισμού, το υπουργείο Εμπορίου, το υπουργείο Γεωργίας, να έχει εικόνα πώς τιμολογούνται τα προϊόντα στους διάφορους κύκλους της εφοδιαστικής αλυσίδας.

Χρειάζεται μελέτη, χρειάζεται συνεργασία, χρειάζεται καλή πρόθεση για να προχωρήσουμε μπροστά.

Και κάτι ακόμα είναι το κόστος μεταφορών στην Ελλάδα, η σύνδεση λιμανιών, αεροδρομίων κτλ. Όταν δεν έχεις υποδομές μεταφορών, πώς μπορείς να ρίξεις το κόστος της παραγωγής και του εμπορίου;

Ιωάννης Μπρατάκος, πρόεδρος του Εμπορικού & Βιομηχανικού Επιμελητηρίου Αθηνών (ΕΒΕΑ)

Προσωπικά είμαι υπέρ της ελεύθερης αγοράς, υπέρ της ανοιχτής αγοράς και παρότι συμφωνώ απόλυτα με τη διαφάνεια στις τιμές, δεν συμφωνώ με τις παρεμβάσεις. Θεωρώ ότι η αγορά από μόνη της, μια οργανωμένη αγορά, μια εκπαιδευμένη αγορά, ένα εκπαιδευμένο σύστημα καταναλωτών μπορεί να μειώσει τις τελικές τιμές.

Όσον αφορά τους μηχανισμούς ελέγχου των υψηλών τιμών, υπάρχουν φορείς. Συχνά μιλάμε για παρατηρητήρια τιμών, για αποθετήρια τιμών, για αποθετήρια αξιών, για αποθετήρια στοιχείων. Δεν είμαι τόσο βέβαιος ότι αυτά θα είναι αποτελεσματικά. Η ίδια η αγορά νομίζω ότι μπορεί να προσδιορίσει τους ελεγκτικούς μηχανισμούς για τις τιμές.

Άρα, λοιπόν, χρειάζεται οργανωμένο και εκπαιδευμένο σύστημα στους ελέγχους. Η Επιτροπή Ανταγωνισμού έχει κάνει τους ελέγχους και δεν έχει βρει κάτι.

Κωνσταντίνος Αβράμης, εκπρόσωπος της Ένωσης Σούπερ Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ)

Το περιθώριο κέρδους στο σούπερ μάρκετ το 2024, όπως προέκυψε από τους ισολογισμούς και τις φορολογικές δηλώσεις των σούπερ μάρκετ, είναι στο 1,65%. Μιλάω για το καθαρό κέρδος ενοποιημένου ισολογισμού για κάθε εταιρεία σούπερ μάρκετ στην Ελλάδα. Καταλαβαίνετε ότι το 1,65% είναι πολύ χαμηλό περιθώριο κέρδους. Αυτό αφορά το σύνολο των τροφίμων.

Στα σούπερ μάρκετ στην Ελλάδα, η διαφάνεια είναι πάρα πολύ σημαντική από την αρχή μέχρι το τέλος γιατί και εκεί, σε αυτή την αλυσίδα που αναφέρατε, διαμορφώνουμε τα κόστη μας και τον προγραμματισμό μας. Όσον αφορά ιχνηλασιμότητα, αυτή τη στιγμή υπάρχει σε πάρα πολλά σούπερ μάρκετ -και υπάρχει με σύγχρονο τρόπο, με app, με εφαρμογή δηλαδή, όπου σκανάρουμε και βλέπουμε από πού έχει έρθει το προϊόν, ακόμα και πότε κόπηκε από το δέντρο.

Απόστολος Ραυτόπουλος, πρόεδρος της Ένωσης Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδας (ΕΕΚΕ)

Για να υπάρξει ουσιαστική προστασία χρειάζονται παρεμβάσεις σε τέσσερα επίπεδα. Πρώτον, ψηφιακή και υποχρεωτική ιχνηλασιμότητα σε πραγματικό χρόνο. Κάθε παρτίδα προϊόντος, ιδίως σε ευαίσθητους κλάδους όπως είναι το γάλα, το κρέας, το μέλι, τα όσπρια, πρέπει να καταγράφονται σε ενιαία ψηφιακή πλατφόρμα από το στάδιο της παραγωγής έως το ράφι. Διασύνδεση τιμολογίων, μεταφορών και ποσοτήτων, ώστε να εντοπίζονται ασυμφωνίες άμεσα και όχι εκ των υστέρων. Δεύτερον, διασταύρωση δεδομένων και στοχευμένοι έλεγχοι με χρήση τεχνητής νοημοσύνης.

Αν, για παράδειγμα, δηλώνονται ποσότητες ελληνικού προϊόντος που υπερβαίνουν τη συνολική εγχώρια παραγωγή, το σύστημα πρέπει να ενεργοποιεί αυτόματα τον ελεγκτικό μηχανισμό. Τρίτον, οι έλεγχοι πρέπει να είναι απροειδοποίητοι, συχνοί και με λογικές και εισπράξιμες κυρώσεις.

Τα διοικητικά πρόστιμα πρέπει να έχουν στόχο την άμεση είσπραξη, χωρίς δικαίωμα προσφυγών, με ταυτόχρονη δημόσια ανάρτηση των παραβάσεων για λόγους διαφάνειας. Και τέταρτον, ενίσχυση των πιστοποιήσεων και της σήμανσης προέλευσης.

Παναγιώτης Καλόφωνος, οικονομολόγος, επιστημονικός συνεργάτης της Ένωσης Εργαζομένων Καταναλωτών Ελλάδας  (ΕΕΚΕ)

Το πρόβλημα που έχουμε ως καταναλωτές είναι το ποιος είναι ο καταναλωτής. Όταν η Τράπεζα της Ελλάδος μας λέει ότι 71% του ελληνικού πληθυσμού έχει καταθέσεις λιγότερες από 1.000 ευρώ.  Ένα 12% του πληθυσμού επιπλέον έχει καταθέσεις από 1.000 μέχρι 5.000 ευρώ στην Τράπεζα. Άρα βλέπουμε ότι η αγοραστική δύναμη είναι πολύ μειωμένη ως προς αυτό. Από την άλλη πλευρά υπάρχει το θέμα των πολύ χαμηλών μισθών και η έλλειψη βοήθειας στην αγορά στη διάρκεια των μνημονίων. Έχει πιεστεί το διαθέσιμο εισόδημα του καταναλωτή.

Δεν υπάρχουν οι κρατικές οντότητες και κρατικοί φορείς οι οποίοι θα έπρεπε να ελέγχουν και την ποιότητα αλλά και τον τρόπο διαμόρφωσης των τιμών που φτάνουν από το χωράφι στο ράφι. Επίσης δεν υπάρχουν πουθενά καταγραφές του αποθέματος που έχουμε. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, είχαν μετρήσει το δασικό τους πλούτο και είχαν καταγράψει ότι διαθέτουν 317 εκατομμύρια και κάποιες χιλιάδες δέντρα. Ήξεραν πόσα δέντρα έχουν. Στην Ελλάδα ξέρουμε πόσα ελαιόδεντρα έχουμε;

Σπύρος Κίντζιος, πρύτανης Γεωπονικού Πανεπιστημίου Αθηνών

Είναι ιδιαίτερα επίκαιρο το θέμα της συμφωνίας Mercosur.

Σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, από όλα τα εργαστήρια αναφοράς, τα οποία είναι πολύ καλά εξοπλισμένα και έχουν τη δυνατότητα, τα καλύτερα εξ αυτών, να ανιχνεύουν πάνω από χίλιες ουσίες, τουλάχιστον, διαφορετικές ή υπολειμμάτων φυτοφαρμάκων, ετησίως, δεν ελέγχονται περισσότερα από περίπου 130.000 δείγματα. Αυτός ο αριθμός αποτελεί σταγόνα στον ωκεανό των δειγμάτων τροφίμων που κυκλοφορούν εντός Ευρωπαϊκής Ένωσης -πόσω μάλλον όταν περιμένουμε μια αθρόα αύξηση των εισαγωγών από τις χώρες Mercosur. Χρειάζεται να εφαρμόζουμε, αναπτύσσουμε πολύ περισσότερα εργαστήρια ελέγχου -το οποίο απαιτεί μια σοβαρή επένδυση από πλευράς κράτους και ιδιωτικού τομέα.

Η ιχνηλασιμότητα δεν είναι μόνο θέμα ετικέτας. Προφανώς, η ετικέτα είναι πολύ σημαντική, αλλά πρέπει να υπάρχουν και έλεγχοι από το κράτος. Πολλές φορές ακούμε και από τον ΕΦΕΤ και από τον ΕΛΓΟ ότι υπάρχουν αστοχίες σε αυτή τη διαδικασία. Υπάρχουν τα τεχνολογικά εργαλεία -το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών και άλλα ιδρύματα έχουν αναπτύξει όλα αυτά τα υλικά τα οποία μελετούν την αυθεντικότητα. Και η αυθεντικότητα είναι πολύ σημαντική, όπως και η σήμανση με τις υγειοπροστατευτικές και άλλες ιδιότητες των εγχώριων προϊόντων.